🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:11:52 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

इन्दुदल (पुंलिङ्ग)

चन्द्रमा की कला, अर्धचन्द्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइन्दुदलःइन्दुदलौइन्दुदलाः
द्वितीयाइन्दुदलम्इन्दुदलौइन्दुदलान्
तृतीयाइन्दुदलेनइन्दुदलाभ्याम्इन्दुदलैः
चतुर्थीइन्दुदलायइन्दुदलाभ्याम्इन्दुदलेभ्यः
पञ्चमीइन्दुदलात् / इन्दुदलाद्इन्दुदलाभ्याम्इन्दुदलेभ्यः
षष्ठीइन्दुदलस्यइन्दुदलयोःइन्दुदलानाम्
सप्तमीइन्दुदलेइन्दुदलयोःइन्दुदलेषु
सम्बोधनहे इन्दुदलहे इन्दुदलौहे इन्दुदलाः

अर्थ: चन्द्रमा की कला, अर्धचन्द्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

इन्दुदल (नपुंसकलिङ्ग)

चन्द्रमा की कला, अर्धचन्द्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइन्दुदलम्इन्दुदलेइन्दुदलानि
द्वितीयाइन्दुदलम्इन्दुदलेइन्दुदलानि
तृतीयाइन्दुदलेनइन्दुदलाभ्याम्इन्दुदलैः
चतुर्थीइन्दुदलायइन्दुदलाभ्याम्इन्दुदलेभ्यः
पञ्चमीइन्दुदलात् / इन्दुदलाद्इन्दुदलाभ्याम्इन्दुदलेभ्यः
षष्ठीइन्दुदलस्यइन्दुदलयोःइन्दुदलानाम्
सप्तमीइन्दुदलेइन्दुदलयोःइन्दुदलेषु
सम्बोधनहे इन्दुदलहे इन्दुदलेहे इन्दुदलानि

अर्थ: चन्द्रमा की कला, अर्धचन्द्र
English: a portion of the moon, a digit, crescent.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬