🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:52:23 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

इष्टतम (पुंलिङ्ग)

इष्ट (कामना किया गया, चाहा गया) + तम (राहु का विशेषण)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइष्टतमःइष्टतमौइष्टतमे
द्वितीयाइष्टतमम्इष्टतमौइष्टतमान्
तृतीयाइष्टतमेनइष्टतमाभ्याम्इष्टतमैः
चतुर्थीइष्टतमस्मैइष्टतमाभ्याम्इष्टतमेभ्यः
पञ्चमीइष्टतमस्मात् / इष्टतमस्माद्इष्टतमाभ्याम्इष्टतमेभ्यः
षष्ठीइष्टतमस्यइष्टतमयोःइष्टतमेषाम्
सप्तमीइष्टतमस्मिन्इष्टतमयोःइष्टतमेषु
सम्बोधनहे इष्टतमहे इष्टतमौहे इष्टतमे

अर्थ: इष्ट (कामना किया गया, चाहा गया) + तम (राहु का विशेषण)
English: most desired, best beloved, beloved, dearest.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

इष्टतम (नपुंसकलिङ्ग)

इष्ट (कामना किया गया, चाहा गया) + तम (अन्धकार)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाइष्टतमत् / इष्टतमद्इष्टतमेइष्टतमानि
द्वितीयाइष्टतमत् / इष्टतमद्इष्टतमेइष्टतमानि
तृतीयाइष्टतमेनइष्टतमाभ्याम्इष्टतमैः
चतुर्थीइष्टतमस्मैइष्टतमाभ्याम्इष्टतमेभ्यः
पञ्चमीइष्टतमस्मात् / इष्टतमस्माद्इष्टतमाभ्याम्इष्टतमेभ्यः
षष्ठीइष्टतमस्यइष्टतमयोःइष्टतमेषाम्
सप्तमीइष्टतमस्मिन्इष्टतमयोःइष्टतमेषु
सम्बोधनहे इष्टतमत् / हे इष्टतमद्हे इष्टतमेहे इष्टतमानि

अर्थ: इष्ट (कामना किया गया, चाहा गया) + तम (अन्धकार)
English: most desired, best beloved, beloved, dearest.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें