🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:58:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ईक्षण (नपुंसकलिङ्ग)

देखना, ताकना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईक्षणम्ईक्षणेईक्षणानि
द्वितीयाईक्षणम्ईक्षणेईक्षणानि
तृतीयाईक्षणेनईक्षणाभ्याम्ईक्षणैः
चतुर्थीईक्षणायईक्षणाभ्याम्ईक्षणेभ्यः
पञ्चमीईक्षणात् / ईक्षणाद्ईक्षणाभ्याम्ईक्षणेभ्यः
षष्ठीईक्षणस्यईक्षणयोःईक्षणानाम्
सप्तमीईक्षणेईक्षणयोःईक्षणेषु
सम्बोधनहे ईक्षणहे ईक्षणेहे ईक्षणानि

अर्थ: देखना, ताकना
संस्कृत: पर्याय: लोचन, नयन, नेत्र, चक्षुस्, अक्षि

📚 अमरकोश में:
• आँख (२.६.९४) — पर्याय: लोचन, नयन, नेत्र, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि
• ध्यान से देखना (३.२.३१) — पर्याय: निर्वर्णन, निध्यान, दर्शन, आलोकन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें