🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:27:40 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ईश्वर (पुंलिङ्ग)

शक्तिसम्पन्न, योग्य, समर्थ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईश्वरःईश्वरौईश्वराः
द्वितीयाईश्वरम्ईश्वरौईश्वरान्
तृतीयाईश्वरेणईश्वराभ्याम्ईश्वरैः
चतुर्थीईश्वरायईश्वराभ्याम्ईश्वरेभ्यः
पञ्चमीईश्वरात् / ईश्वराद्ईश्वराभ्याम्ईश्वरेभ्यः
षष्ठीईश्वरस्यईश्वरयोःईश्वराणाम्
सप्तमीईश्वरेईश्वरयोःईश्वरेषु
सम्बोधनहे ईश्वरहे ईश्वरौहे ईश्वराः

अर्थ: शक्तिसम्पन्न, योग्य, समर्थ
संस्कृत: पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 अमरकोश में:
• शिव के और नाम (१.१.३७) — पर्याय: शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड
• स्वामी (३.१.१०) — पर्याय: स्वामी, पति, ईशिता

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ईश्वर (नपुंसकलिङ्ग)

शक्तिसम्पन्न, योग्य, समर्थ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईश्वरम्ईश्वरेईश्वराणि
द्वितीयाईश्वरम्ईश्वरेईश्वराणि
तृतीयाईश्वरेणईश्वराभ्याम्ईश्वरैः
चतुर्थीईश्वरायईश्वराभ्याम्ईश्वरेभ्यः
पञ्चमीईश्वरात् / ईश्वराद्ईश्वराभ्याम्ईश्वरेभ्यः
षष्ठीईश्वरस्यईश्वरयोःईश्वराणाम्
सप्तमीईश्वरेईश्वरयोःईश्वरेषु
सम्बोधनहे ईश्वरहे ईश्वरेहे ईश्वराणि

अर्थ: शक्तिसम्पन्न, योग्य, समर्थ
संस्कृत: पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 अमरकोश में:
• शिव के और नाम (१.१.३७) — पर्याय: शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड
• स्वामी (३.१.१०) — पर्याय: स्वामी, पति, ईशिता

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें