🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:34:56 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उच्चारक (पुंलिङ्ग)

उच्च (ऊँचा, लम्बा) + अरक (कन् पहिये का अरा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउच्चारकःउच्चारकौउच्चारकाः
द्वितीयाउच्चारकम्उच्चारकौउच्चारकान्
तृतीयाउच्चारकेणउच्चारकाभ्याम्उच्चारकैः
चतुर्थीउच्चारकायउच्चारकाभ्याम्उच्चारकेभ्यः
पञ्चमीउच्चारकात् / उच्चारकाद्उच्चारकाभ्याम्उच्चारकेभ्यः
षष्ठीउच्चारकस्यउच्चारकयोःउच्चारकाणाम्
सप्तमीउच्चारकेउच्चारकयोःउच्चारकेषु
सम्बोधनहे उच्चारकहे उच्चारकौहे उच्चारकाः

अर्थ: उच्च (ऊँचा, लम्बा) + अरक (कन् पहिये का अरा)
English: pronouncing, making audible.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उच्चारक (नपुंसकलिङ्ग)

उच्च (ऊँचा, लम्बा) + अरक (कन् पहिये का अरा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउच्चारकम्उच्चारकेउच्चारकाणि
द्वितीयाउच्चारकम्उच्चारकेउच्चारकाणि
तृतीयाउच्चारकेणउच्चारकाभ्याम्उच्चारकैः
चतुर्थीउच्चारकायउच्चारकाभ्याम्उच्चारकेभ्यः
पञ्चमीउच्चारकात् / उच्चारकाद्उच्चारकाभ्याम्उच्चारकेभ्यः
षष्ठीउच्चारकस्यउच्चारकयोःउच्चारकाणाम्
सप्तमीउच्चारकेउच्चारकयोःउच्चारकेषु
सम्बोधनहे उच्चारकहे उच्चारकेहे उच्चारकाणि

अर्थ: उच्च (ऊँचा, लम्बा) + अरक (कन् पहिये का अरा)
English: pronouncing, making audible.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬