🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:52:41 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उत्तम (पुंलिङ्ग)

सर्वोत्तम, श्रेष्ठ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्तमःउत्तमौउत्तमाः
द्वितीयाउत्तमम्उत्तमौउत्तमान्
तृतीयाउत्तमेनउत्तमाभ्याम्उत्तमैः
चतुर्थीउत्तमायउत्तमाभ्याम्उत्तमेभ्यः
पञ्चमीउत्तमात् / उत्तमाद्उत्तमाभ्याम्उत्तमेभ्यः
षष्ठीउत्तमस्यउत्तमयोःउत्तमानाम्
सप्तमीउत्तमेउत्तमयोःउत्तमेषु
सम्बोधनहे उत्तमहे उत्तमौहे उत्तमाः

अर्थ: सर्वोत्तम, श्रेष्ठ
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, मुख्य

📚 अमरकोश में:
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, मुख्य, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उत्तम (नपुंसकलिङ्ग)

सर्वोत्तम, श्रेष्ठ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्तमत् / उत्तमद्उत्तमेउत्तमानि
द्वितीयाउत्तमत् / उत्तमद्उत्तमेउत्तमानि
तृतीयाउत्तमेनउत्तमाभ्याम्उत्तमैः
चतुर्थीउत्तमस्मैउत्तमाभ्याम्उत्तमेभ्यः
पञ्चमीउत्तमस्मात् / उत्तमस्माद्उत्तमाभ्याम्उत्तमेभ्यः
षष्ठीउत्तमस्यउत्तमयोःउत्तमेषाम्
सप्तमीउत्तमस्मिन्उत्तमयोःउत्तमेषु
सम्बोधनहे उत्तमत् / हे उत्तमद्हे उत्तमेहे उत्तमानि

अर्थ: सर्वोत्तम, श्रेष्ठ
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, मुख्य

📚 अमरकोश में:
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, मुख्य, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें