🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:54:40 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उत्तमबल (पुंलिङ्ग)

उत्तम (प्रमुख, सर्वोच्च) + बल (कौवा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्तमबलःउत्तमबलौउत्तमबलाः
द्वितीयाउत्तमबलम्उत्तमबलौउत्तमबलान्
तृतीयाउत्तमबलेनउत्तमबलाभ्याम्उत्तमबलैः
चतुर्थीउत्तमबलायउत्तमबलाभ्याम्उत्तमबलेभ्यः
पञ्चमीउत्तमबलात् / उत्तमबलाद्उत्तमबलाभ्याम्उत्तमबलेभ्यः
षष्ठीउत्तमबलस्यउत्तमबलयोःउत्तमबलानाम्
सप्तमीउत्तमबलेउत्तमबलयोःउत्तमबलेषु
सम्बोधनहे उत्तमबलहे उत्तमबलौहे उत्तमबलाः

अर्थ: उत्तम (प्रमुख, सर्वोच्च) + बल (कौवा)
English: of excellent strength, very strong, Car.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उत्तमबल (नपुंसकलिङ्ग)

उत्तम (प्रमुख, सर्वोच्च) + बल (सामर्थ्य, शक्ति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्तमबलम्उत्तमबलेउत्तमबलानि
द्वितीयाउत्तमबलम्उत्तमबलेउत्तमबलानि
तृतीयाउत्तमबलेनउत्तमबलाभ्याम्उत्तमबलैः
चतुर्थीउत्तमबलायउत्तमबलाभ्याम्उत्तमबलेभ्यः
पञ्चमीउत्तमबलात् / उत्तमबलाद्उत्तमबलाभ्याम्उत्तमबलेभ्यः
षष्ठीउत्तमबलस्यउत्तमबलयोःउत्तमबलानाम्
सप्तमीउत्तमबलेउत्तमबलयोःउत्तमबलेषु
सम्बोधनहे उत्तमबलहे उत्तमबलेहे उत्तमबलानि

अर्थ: उत्तम (प्रमुख, सर्वोच्च) + बल (सामर्थ्य, शक्ति)
English: of excellent strength, very strong, Car.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬