🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:00:22 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उत्तर (पुंलिङ्ग)

उत्तर दिशा में पैदा होने वाला, उत्तरीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्तरःउत्तरौउत्तराः
द्वितीयाउत्तरम्उत्तरौउत्तरान्
तृतीयाउत्तरेणउत्तराभ्याम्उत्तरैः
चतुर्थीउत्तरायउत्तराभ्याम्उत्तरेभ्यः
पञ्चमीउत्तरात् / उत्तराद्उत्तराभ्याम्उत्तरेभ्यः
षष्ठीउत्तरस्यउत्तरयोःउत्तराणाम्
सप्तमीउत्तरेउत्तरयोःउत्तरेषु
सम्बोधनहे उत्तरहे उत्तरौहे उत्तराः

अर्थ: उत्तर दिशा में पैदा होने वाला, उत्तरीय
संस्कृत: पर्याय: प्रतिवाक्य

📚 अमरकोश में:
• उत्तर के (१.६.१०) — पर्याय: प्रतिवाक्य
• उत्तर (३.३.१९९) — पर्याय: ऊपर, श्रेष्ठ, अनुत्तर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उत्तर (नपुंसकलिङ्ग)

उत्तर दिशा में पैदा होने वाला, उत्तरीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्तरम्उत्तरेउत्तराणि
द्वितीयाउत्तरम्उत्तरेउत्तराणि
तृतीयाउत्तरेणउत्तराभ्याम्उत्तरैः
चतुर्थीउत्तरायउत्तराभ्याम्उत्तरेभ्यः
पञ्चमीउत्तरात् / उत्तराद्उत्तराभ्याम्उत्तरेभ्यः
षष्ठीउत्तरस्यउत्तरयोःउत्तराणाम्
सप्तमीउत्तरेउत्तरयोःउत्तरेषु
सम्बोधनहे उत्तरहे उत्तरेहे उत्तराणि

अर्थ: उत्तर दिशा में पैदा होने वाला, उत्तरीय
संस्कृत: पर्याय: प्रतिवाक्य

📚 अमरकोश में:
• उत्तर के (१.६.१०) — पर्याय: प्रतिवाक्य
• उत्तर (३.३.१९९) — पर्याय: ऊपर, श्रेष्ठ, अनुत्तर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें