🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:33:43 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उत्सेध (पुंलिङ्ग)

ऊँचाई, उन्नतता, ऊँची या इभरी हुई छाती

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्सेधःउत्सेधौउत्सेधाः
द्वितीयाउत्सेधम्उत्सेधौउत्सेधान्
तृतीयाउत्सेधेनउत्सेधाभ्याम्उत्सेधैः
चतुर्थीउत्सेधायउत्सेधाभ्याम्उत्सेधेभ्यः
पञ्चमीउत्सेधात् / उत्सेधाद्उत्सेधाभ्याम्उत्सेधेभ्यः
षष्ठीउत्सेधस्यउत्सेधयोःउत्सेधानाम्
सप्तमीउत्सेधेउत्सेधयोःउत्सेधेषु
सम्बोधनहे उत्सेधहे उत्सेधौहे उत्सेधाः

अर्थ: ऊँचाई, उन्नतता, ऊँची या इभरी हुई छाती
संस्कृत: पर्याय: उच्छ्राय, उच्छ्रय

📚 अमरकोश में:
• पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई (२.४.१०) — पर्याय: उच्छ्राय, उच्छ्रय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उत्सेध (नपुंसकलिङ्ग)

मारना, वध करना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउत्सेधम्उत्सेधेउत्सेधानि
द्वितीयाउत्सेधम्उत्सेधेउत्सेधानि
तृतीयाउत्सेधेनउत्सेधाभ्याम्उत्सेधैः
चतुर्थीउत्सेधायउत्सेधाभ्याम्उत्सेधेभ्यः
पञ्चमीउत्सेधात् / उत्सेधाद्उत्सेधाभ्याम्उत्सेधेभ्यः
षष्ठीउत्सेधस्यउत्सेधयोःउत्सेधानाम्
सप्तमीउत्सेधेउत्सेधयोःउत्सेधेषु
सम्बोधनहे उत्सेधहे उत्सेधेहे उत्सेधानि

अर्थ: मारना, वध करना
संस्कृत: पर्याय: उच्छ्राय, उच्छ्रय

📚 अमरकोश में:
• पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई (२.४.१०) — पर्याय: उच्छ्राय, उच्छ्रय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें