🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:49:44 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उदञ्जलि (पुंलिङ्ग)

- दोनों हथेलियों को मिलाकर संपुट बनाये हुए

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदञ्जलिःउदञ्जलीउदञ्जलयः
द्वितीयाउदञ्जलिम्उदञ्जलीउदञ्जलीन्
तृतीयाउदञ्जलिनाउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभिः
चतुर्थीउदञ्जलयेउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभ्यः
पञ्चमीउदञ्जलेःउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभ्यः
षष्ठीउदञ्जलेःउदञ्जल्योःउदञ्जलीनाम्
सप्तमीउदञ्जलौउदञ्जल्योःउदञ्जलिषु
सम्बोधनहे उदञ्जलेहे उदञ्जलीहे उदञ्जलयः

अर्थ: - दोनों हथेलियों को मिलाकर संपुट बनाये हुए

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उदञ्जलि (स्त्रीलिङ्ग)

- दोनों हथेलियों को मिलाकर संपुट बनाये हुए

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदञ्जलिःउदञ्जलीउदञ्जलयः
द्वितीयाउदञ्जलिम्उदञ्जलीउदञ्जलीः
तृतीयाउदञ्जल्याउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभिः
चतुर्थीउदञ्जलये / उदञ्जल्यैउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभ्यः
पञ्चमीउदञ्जलेः / उदञ्जल्याःउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभ्यः
षष्ठीउदञ्जलेः / उदञ्जल्याःउदञ्जल्योःउदञ्जलीनाम्
सप्तमीउदञ्जलौ / उदञ्जल्याम्उदञ्जल्योःउदञ्जलिषु
सम्बोधनहे उदञ्जलेहे उदञ्जलीहे उदञ्जलयः

अर्थ: - दोनों हथेलियों को मिलाकर संपुट बनाये हुए

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उदञ्जलि (नपुंसकलिङ्ग)

- दोनों हथेलियों को मिलाकर संपुट बनाये हुए

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउदञ्जलिउदञ्जलिनीउदञ्जलीनि
द्वितीयाउदञ्जलिउदञ्जलिनीउदञ्जलीनि
तृतीयाउदञ्जलिनाउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभिः
चतुर्थीउदञ्जलिने / उदञ्जलयेउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभ्यः
पञ्चमीउदञ्जलिनः / उदञ्जलेःउदञ्जलिभ्याम्उदञ्जलिभ्यः
षष्ठीउदञ्जलिनः / उदञ्जलेःउदञ्जलिनोः / उदञ्जल्योःउदञ्जलीनाम्
सप्तमीउदञ्जलिनि / उदञ्जलौउदञ्जलिनोः / उदञ्जल्योःउदञ्जलिषु
सम्बोधनहे उदञ्जलि / हे उदञ्जलेहे उदञ्जलिनीहे उदञ्जलीनि

अर्थ: - दोनों हथेलियों को मिलाकर संपुट बनाये हुए

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬