🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:16:14 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उपमास्य (पुंलिङ्ग)

उपमा (समरूपता, समता) + आस्य (मुँह, विवर-ब्रणास्यम्)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपमास्यःउपमास्यौउपमास्याः
द्वितीयाउपमास्यम्उपमास्यौउपमास्यान्
तृतीयाउपमास्येनउपमास्याभ्याम्उपमास्यैः
चतुर्थीउपमास्यायउपमास्याभ्याम्उपमास्येभ्यः
पञ्चमीउपमास्यात् / उपमास्याद्उपमास्याभ्याम्उपमास्येभ्यः
षष्ठीउपमास्यस्यउपमास्ययोःउपमास्यानाम्
सप्तमीउपमास्येउपमास्ययोःउपमास्येषु
सम्बोधनहे उपमास्यहे उपमास्यौहे उपमास्याः

अर्थ: उपमा (समरूपता, समता) + आस्य (मुँह, विवर-ब्रणास्यम्)
English: (fr. उप-मासम्), occurring every month, monthly, AV. viii, 10, 19.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उपमास्य (नपुंसकलिङ्ग)

उपमा (समरूपता, समता) + आस्य (मुँह, जबड़ा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपमास्यम्उपमास्येउपमास्यानि
द्वितीयाउपमास्यम्उपमास्येउपमास्यानि
तृतीयाउपमास्येनउपमास्याभ्याम्उपमास्यैः
चतुर्थीउपमास्यायउपमास्याभ्याम्उपमास्येभ्यः
पञ्चमीउपमास्यात् / उपमास्याद्उपमास्याभ्याम्उपमास्येभ्यः
षष्ठीउपमास्यस्यउपमास्ययोःउपमास्यानाम्
सप्तमीउपमास्येउपमास्ययोःउपमास्येषु
सम्बोधनहे उपमास्यहे उपमास्येहे उपमास्यानि

अर्थ: उपमा (समरूपता, समता) + आस्य (मुँह, जबड़ा)
English: (fr. उप-मासम्), occurring every month, monthly, AV. viii, 10, 19.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें