🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:25:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उपरक्षण (नपुंसकलिङ्ग)

पहरेदार, गारद, चौकी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपरक्षणम्उपरक्षणेउपरक्षणानि
द्वितीयाउपरक्षणम्उपरक्षणेउपरक्षणानि
तृतीयाउपरक्षणेनउपरक्षणाभ्याम्उपरक्षणैः
चतुर्थीउपरक्षणायउपरक्षणाभ्याम्उपरक्षणेभ्यः
पञ्चमीउपरक्षणात् / उपरक्षणाद्उपरक्षणाभ्याम्उपरक्षणेभ्यः
षष्ठीउपरक्षणस्यउपरक्षणयोःउपरक्षणानाम्
सप्तमीउपरक्षणेउपरक्षणयोःउपरक्षणेषु
सम्बोधनहे उपरक्षणहे उपरक्षणेहे उपरक्षणानि

अर्थ: पहरेदार, गारद, चौकी
संस्कृत: पर्याय: सज्जन

📚 अमरकोश में:
• (पड़ाव का) पहरा (२.८.३३) — पर्याय: सज्जन, हाथी, घोड़े, रथ, पैदल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬