🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:23:23 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वक्ता (स्त्रीलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप उपवक्ता = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्तावक्तेवक्ताः
द्वितीयावक्ताम्वक्तेवक्ताः
तृतीयावक्तयावक्ताभ्याम्वक्ताभिः
चतुर्थीवक्तायैवक्ताभ्याम्वक्ताभ्यः
पञ्चमीवक्तायाःवक्ताभ्याम्वक्ताभ्यः
षष्ठीवक्तायाःवक्तयोःवक्तानाम्
सप्तमीवक्तायाम्वक्तयोःवक्तासु
सम्बोधनहे वक्तेहे वक्तेहे वक्ताः
📚 अमरकोश में:
• बोलने वाला (३.१.३५) — पर्याय: वद, वदावद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उपवक्तृ (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप उपवक्ता = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपवक्ताउपवक्तारौउपवक्तारः
द्वितीयाउपवक्तारम्उपवक्तारौउपवक्तॄन्
तृतीयाउपवक्त्राउपवक्तृभ्याम्उपवक्तृभिः
चतुर्थीउपवक्त्रेउपवक्तृभ्याम्उपवक्तृभ्यः
पञ्चमीउपवक्तुःउपवक्तृभ्याम्उपवक्तृभ्यः
षष्ठीउपवक्तुःउपवक्त्रोःउपवक्तॄणाम्
सप्तमीउपवक्तरिउपवक्त्रोःउपवक्तृषु
सम्बोधनहे उपवक्तःहे उपवक्तारौहे उपवक्तारः

अर्थ: —
English: one who rouses or animates or impels, RV. iv, 9, 5; vi, 71, 5; ix, 95, 5; ŚāṅkhBr.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬