🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:42:16 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उपशमायन (पुंलिङ्ग)

उपशम (शान्त होना, उपशान्ति) + अयन (राह, पथ)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपशमायनःउपशमायनौउपशमायनाः
द्वितीयाउपशमायनम्उपशमायनौउपशमायनान्
तृतीयाउपशमायनेनउपशमायनाभ्याम्उपशमायनैः
चतुर्थीउपशमायनायउपशमायनाभ्याम्उपशमायनेभ्यः
पञ्चमीउपशमायनात् / उपशमायनाद्उपशमायनाभ्याम्उपशमायनेभ्यः
षष्ठीउपशमायनस्यउपशमायनयोःउपशमायनानाम्
सप्तमीउपशमायनेउपशमायनयोःउपशमायनेषु
सम्बोधनहे उपशमायनहे उपशमायनौहे उपशमायनाः

अर्थ: उपशम (शान्त होना, उपशान्ति) + अयन (राह, पथ)
English: going to or obtaining tranquillity of mind, BhP. v, 1, 29.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उपशमायन (नपुंसकलिङ्ग)

उपशम (शान्त होना, उपशान्ति) + अयन (जाना, हिलना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपशमायनम्उपशमायनेउपशमायनानि
द्वितीयाउपशमायनम्उपशमायनेउपशमायनानि
तृतीयाउपशमायनेनउपशमायनाभ्याम्उपशमायनैः
चतुर्थीउपशमायनायउपशमायनाभ्याम्उपशमायनेभ्यः
पञ्चमीउपशमायनात् / उपशमायनाद्उपशमायनाभ्याम्उपशमायनेभ्यः
षष्ठीउपशमायनस्यउपशमायनयोःउपशमायनानाम्
सप्तमीउपशमायनेउपशमायनयोःउपशमायनेषु
सम्बोधनहे उपशमायनहे उपशमायनेहे उपशमायनानि

अर्थ: उपशम (शान्त होना, उपशान्ति) + अयन (जाना, हिलना)
English: going to or obtaining tranquillity of mind, BhP. v, 1, 29.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें