🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:46:48 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उपश्रुत (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपश्रुतःउपश्रुतौउपश्रुताः
द्वितीयाउपश्रुतम्उपश्रुतौउपश्रुतान्
तृतीयाउपश्रुतेनउपश्रुताभ्याम्उपश्रुतैः
चतुर्थीउपश्रुतायउपश्रुताभ्याम्उपश्रुतेभ्यः
पञ्चमीउपश्रुतात् / उपश्रुताद्उपश्रुताभ्याम्उपश्रुतेभ्यः
षष्ठीउपश्रुतस्यउपश्रुतयोःउपश्रुतानाम्
सप्तमीउपश्रुतेउपश्रुतयोःउपश्रुतेषु
सम्बोधनहे उपश्रुतहे उपश्रुतौहे उपश्रुताः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: ऊरीकृत, उररीकृत, अङ्गीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात
English: listened to, heard, MBh.; Hariv.; BhP.

📚 अमरकोश में:
• स्वीकृत के और नाम (३.१.१०८) — पर्याय: संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपगत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उपश्रुत (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपश्रुतम्उपश्रुतेउपश्रुतानि
द्वितीयाउपश्रुतम्उपश्रुतेउपश्रुतानि
तृतीयाउपश्रुतेनउपश्रुताभ्याम्उपश्रुतैः
चतुर्थीउपश्रुतायउपश्रुताभ्याम्उपश्रुतेभ्यः
पञ्चमीउपश्रुतात् / उपश्रुताद्उपश्रुताभ्याम्उपश्रुतेभ्यः
षष्ठीउपश्रुतस्यउपश्रुतयोःउपश्रुतानाम्
सप्तमीउपश्रुतेउपश्रुतयोःउपश्रुतेषु
सम्बोधनहे उपश्रुतहे उपश्रुतेहे उपश्रुतानि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: ऊरीकृत, उररीकृत, अङ्गीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात
English: listened to, heard, MBh.; Hariv.; BhP.

📚 अमरकोश में:
• स्वीकृत के और नाम (३.१.१०८) — पर्याय: संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपगत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬