🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:29:15 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उपात्यय (पुंलिङ्ग)

उल्लंघन करना, विचलन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपात्ययःउपात्ययौउपात्ययाः
द्वितीयाउपात्ययम्उपात्ययौउपात्ययान्
तृतीयाउपात्ययेनउपात्ययाभ्याम्उपात्ययैः
चतुर्थीउपात्ययायउपात्ययाभ्याम्उपात्ययेभ्यः
पञ्चमीउपात्ययात् / उपात्ययाद्उपात्ययाभ्याम्उपात्ययेभ्यः
षष्ठीउपात्ययस्यउपात्यययोःउपात्ययानाम्
सप्तमीउपात्ययेउपात्यययोःउपात्ययेषु
सम्बोधनहे उपात्ययहे उपात्ययौहे उपात्ययाः

अर्थ: उल्लंघन करना, विचलन
संस्कृत: पर्याय: अतिपात, पर्यय

📚 अमरकोश में:
• क्रम का उल्लंघन (२.७.४१) — पर्याय: अतिपात, पर्यय
• उल्लंघन (३.२.३३) — पर्याय: पर्यय, अतिक्रम, अतिपात

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें