🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:39:19 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उरस्वत् (पुंलिङ्ग)

विशाल वक्षःस्थल वाला, चौड़ी छाती वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरस्वान्उरस्वन्तौउरस्वन्तः
द्वितीयाउरस्वन्तम्उरस्वन्तौउरस्वतः
तृतीयाउरस्वताउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भिः
चतुर्थीउरस्वतेउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भ्यः
पञ्चमीउरस्वतःउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भ्यः
षष्ठीउरस्वतःउरस्वतोःउरस्वताम्
सप्तमीउरस्वतिउरस्वतोःउरस्वत्सु
सम्बोधनहे उरस्वन्हे उरस्वन्तौहे उरस्वन्तः

अर्थ: विशाल वक्षःस्थल वाला, चौड़ी छाती वाला
संस्कृत: पर्याय: उरसिल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उरस्वत् (स्त्रीलिङ्ग)

विशाल वक्षःस्थल वाला, चौड़ी छाती वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरस्वत् / उरस्वद्उरस्वतौउरस्वतः
द्वितीयाउरस्वतम्उरस्वतौउरस्वतः
तृतीयाउरस्वताउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भिः
चतुर्थीउरस्वतेउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भ्यः
पञ्चमीउरस्वतःउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भ्यः
षष्ठीउरस्वतःउरस्वतोःउरस्वताम्
सप्तमीउरस्वतिउरस्वतोःउरस्वत्सु
सम्बोधनहे उरस्वत् / हे उरस्वद्हे उरस्वतौहे उरस्वतः

अर्थ: विशाल वक्षःस्थल वाला, चौड़ी छाती वाला
संस्कृत: पर्याय: उरसिल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उरस्वत् (नपुंसकलिङ्ग)

विशाल वक्षःस्थल वाला, चौड़ी छाती वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरस्वत् / उरस्वद्उरस्वतीउरस्वन्ति
द्वितीयाउरस्वत् / उरस्वद्उरस्वतीउरस्वन्ति
तृतीयाउरस्वताउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भिः
चतुर्थीउरस्वतेउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भ्यः
पञ्चमीउरस्वतःउरस्वद्भ्याम्उरस्वद्भ्यः
षष्ठीउरस्वतःउरस्वतोःउरस्वताम्
सप्तमीउरस्वतिउरस्वतोःउरस्वत्सु
सम्बोधनहे उरस्वत् / हे उरस्वद्हे उरस्वतीहे उरस्वन्ति

अर्थ: विशाल वक्षःस्थल वाला, चौड़ी छाती वाला
संस्कृत: पर्याय: उरसिल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬