🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:26:12 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

उष्ण (पुंलिङ्ग)

तप्त, गर्म

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउष्णःउष्णौउष्णाः
द्वितीयाउष्णम्उष्णौउष्णान्
तृतीयाउष्णेनउष्णाभ्याम्उष्णैः
चतुर्थीउष्णायउष्णाभ्याम्उष्णेभ्यः
पञ्चमीउष्णात् / उष्णाद्उष्णाभ्याम्उष्णेभ्यः
षष्ठीउष्णस्यउष्णयोःउष्णानाम्
सप्तमीउष्णेउष्णयोःउष्णेषु
सम्बोधनहे उष्णहे उष्णौहे उष्णाः

अर्थ: तप्त, गर्म
संस्कृत: पर्याय: ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, ऊष्मागम, तप

📚 अमरकोश में:
• ग्रीष्म के नाम (१.४.२०) — पर्याय: ग्रीष्म, ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, ऊष्मागम, तप
• कुशल/फुर्तीला (२.१०.१९) — पर्याय: दक्ष, चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान
• अब नपुंसकलिङ्ग (३.५.२२) — पर्याय: आकाश, वन, पत्ता, गड्ढा, बर्फ़, जल, शीत, मांस, रक्त, मुख

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

उष्ण (नपुंसकलिङ्ग)

तप्त, गर्म

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउष्णम्उष्णेउष्णानि
द्वितीयाउष्णम्उष्णेउष्णानि
तृतीयाउष्णेनउष्णाभ्याम्उष्णैः
चतुर्थीउष्णायउष्णाभ्याम्उष्णेभ्यः
पञ्चमीउष्णात् / उष्णाद्उष्णाभ्याम्उष्णेभ्यः
षष्ठीउष्णस्यउष्णयोःउष्णानाम्
सप्तमीउष्णेउष्णयोःउष्णेषु
सम्बोधनहे उष्णहे उष्णेहे उष्णानि

अर्थ: तप्त, गर्म
संस्कृत: पर्याय: ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, ऊष्मागम, तप

📚 अमरकोश में:
• ग्रीष्म के नाम (१.४.२०) — पर्याय: ग्रीष्म, ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, ऊष्मागम, तप
• कुशल/फुर्तीला (२.१०.१९) — पर्याय: दक्ष, चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान
• अब नपुंसकलिङ्ग (३.५.२२) — पर्याय: आकाश, वन, पत्ता, गड्ढा, बर्फ़, जल, शीत, मांस, रक्त, मुख

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें