🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:18:36 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ऋजुपक्ष (पुंलिङ्ग)

ऋजु (अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ) + पक्ष (बाजू, भुजा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋजुपक्षःऋजुपक्षौऋजुपक्षाः
द्वितीयाऋजुपक्षम्ऋजुपक्षौऋजुपक्षान्
तृतीयाऋजुपक्षेणऋजुपक्षाभ्याम्ऋजुपक्षैः
चतुर्थीऋजुपक्षायऋजुपक्षाभ्याम्ऋजुपक्षेभ्यः
पञ्चमीऋजुपक्षात् / ऋजुपक्षाद्ऋजुपक्षाभ्याम्ऋजुपक्षेभ्यः
षष्ठीऋजुपक्षस्यऋजुपक्षयोःऋजुपक्षाणाम्
सप्तमीऋजुपक्षेऋजुपक्षयोःऋजुपक्षेषु
सम्बोधनहे ऋजुपक्षहे ऋजुपक्षौहे ऋजुपक्षाः

अर्थ: ऋजु (अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ) + पक्ष (बाजू, भुजा)
English: having straight wings (said of the fire-receptacle when shaped like a bird).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ऋजुपक्ष (नपुंसकलिङ्ग)

ऋजु (अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ) + पक्ष (श्रेणी, समुदाय)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋजुपक्षम्ऋजुपक्षेऋजुपक्षाणि
द्वितीयाऋजुपक्षम्ऋजुपक्षेऋजुपक्षाणि
तृतीयाऋजुपक्षेणऋजुपक्षाभ्याम्ऋजुपक्षैः
चतुर्थीऋजुपक्षायऋजुपक्षाभ्याम्ऋजुपक्षेभ्यः
पञ्चमीऋजुपक्षात् / ऋजुपक्षाद्ऋजुपक्षाभ्याम्ऋजुपक्षेभ्यः
षष्ठीऋजुपक्षस्यऋजुपक्षयोःऋजुपक्षाणाम्
सप्तमीऋजुपक्षेऋजुपक्षयोःऋजुपक्षेषु
सम्बोधनहे ऋजुपक्षहे ऋजुपक्षेहे ऋजुपक्षाणि

अर्थ: ऋजु (अर्जयति गुणान्, अर्ज्-उ) + पक्ष (श्रेणी, समुदाय)
English: having straight wings (said of the fire-receptacle when shaped like a bird).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬