🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:39:50 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ऋतुभाज् (पुंलिङ्ग)

ऋतु (आर्तव, ऋतुस्राव) + भाज् (रखनेवाला, उपभोग करनेवाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋतुभाक् / ऋतुभाग्ऋतुभाजौऋतुभाजः
द्वितीयाऋतुभाजम्ऋतुभाजौऋतुभाजः
तृतीयाऋतुभाजाऋतुभाग्भ्याम्ऋतुभाग्भिः
चतुर्थीऋतुभाजेऋतुभाग्भ्याम्ऋतुभाग्भ्यः
पञ्चमीऋतुभाजःऋतुभाग्भ्याम्ऋतुभाग्भ्यः
षष्ठीऋतुभाजःऋतुभाजोःऋतुभाजाम्
सप्तमीऋतुभाजिऋतुभाजोःऋतुभाक्षु
सम्बोधनहे ऋतुभाक् / हे ऋतुभाग्हे ऋतुभाजौहे ऋतुभाजः

अर्थ: ऋतु (आर्तव, ऋतुस्राव) + भाज् (रखनेवाला, उपभोग करनेवाला)
English: partaking of a season (said of a sacrificial brick), ŚBr. x, 4, 4, 4.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ऋतुभाज् (नपुंसकलिङ्ग)

ऋतु (आर्तव, ऋतुस्राव) + भाज् (रखनेवाला, उपभोग करनेवाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋतुभाक् / ऋतुभाग्ऋतुभाजीऋतुभाञ्जि
द्वितीयाऋतुभाक् / ऋतुभाग्ऋतुभाजीऋतुभाञ्जि
तृतीयाऋतुभाजाऋतुभाग्भ्याम्ऋतुभाग्भिः
चतुर्थीऋतुभाजेऋतुभाग्भ्याम्ऋतुभाग्भ्यः
पञ्चमीऋतुभाजःऋतुभाग्भ्याम्ऋतुभाग्भ्यः
षष्ठीऋतुभाजःऋतुभाजोःऋतुभाजाम्
सप्तमीऋतुभाजिऋतुभाजोःऋतुभाक्षु
सम्बोधनहे ऋतुभाक् / हे ऋतुभाग्हे ऋतुभाजीहे ऋतुभाञ्जि

अर्थ: ऋतु (आर्तव, ऋतुस्राव) + भाज् (रखनेवाला, उपभोग करनेवाला)
English: partaking of a season (said of a sacrificial brick), ŚBr. x, 4, 4, 4.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें