🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:52:16 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ऋषियज्ञ (पुंलिङ्ग)

ऋषि (पुण्यात्मा मुनि, सन्यासी) + यज्ञ (याग या मख, यज्ञ सम्बन्धी कृत्य)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऋषियज्ञःऋषियज्ञौऋषियज्ञाः
द्वितीयाऋषियज्ञम्ऋषियज्ञौऋषियज्ञान्
तृतीयाऋषियज्ञेनऋषियज्ञाभ्याम्ऋषियज्ञैः
चतुर्थीऋषियज्ञायऋषियज्ञाभ्याम्ऋषियज्ञेभ्यः
पञ्चमीऋषियज्ञात् / ऋषियज्ञाद्ऋषियज्ञाभ्याम्ऋषियज्ञेभ्यः
षष्ठीऋषियज्ञस्यऋषियज्ञयोःऋषियज्ञानाम्
सप्तमीऋषियज्ञेऋषियज्ञयोःऋषियज्ञेषु
सम्बोधनहे ऋषियज्ञहे ऋषियज्ञौहे ऋषियज्ञाः

अर्थ: ऋषि (पुण्यात्मा मुनि, सन्यासी) + यज्ञ (याग या मख, यज्ञ सम्बन्धी कृत्य)
English: sacrifice to the Ṛṣis i.e. study of the Veda, Mn. iv, 21.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬