🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:24:43 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

एकाग्र (पुंलिङ्ग)

केवल एक पदार्थ या बिन्दु पर स्थिर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकाग्रःएकाग्रौएकाग्राः
द्वितीयाएकाग्रम्एकाग्रौएकाग्रान्
तृतीयाएकाग्रेणएकाग्राभ्याम्एकाग्रैः
चतुर्थीएकाग्रायएकाग्राभ्याम्एकाग्रेभ्यः
पञ्चमीएकाग्रात् / एकाग्राद्एकाग्राभ्याम्एकाग्रेभ्यः
षष्ठीएकाग्रस्यएकाग्रयोःएकाग्राणाम्
सप्तमीएकाग्रेएकाग्रयोःएकाग्रेषु
सम्बोधनहे एकाग्रहे एकाग्रौहे एकाग्राः

अर्थ: केवल एक पदार्थ या बिन्दु पर स्थिर
संस्कृत: पर्याय: एकतान, अनन्यवृत्ति, एकायन, एकसर्ग, एकाग्र्य

📚 अमरकोश में:
• एकाग्र (३.१.७८) — पर्याय: एकतान, अनन्यवृत्ति, एकायन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

एकाग्र (नपुंसकलिङ्ग)

केवल एक पदार्थ या बिन्दु पर स्थिर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाएकाग्रम्एकाग्रेएकाग्राणि
द्वितीयाएकाग्रम्एकाग्रेएकाग्राणि
तृतीयाएकाग्रेणएकाग्राभ्याम्एकाग्रैः
चतुर्थीएकाग्रायएकाग्राभ्याम्एकाग्रेभ्यः
पञ्चमीएकाग्रात् / एकाग्राद्एकाग्राभ्याम्एकाग्रेभ्यः
षष्ठीएकाग्रस्यएकाग्रयोःएकाग्राणाम्
सप्तमीएकाग्रेएकाग्रयोःएकाग्रेषु
सम्बोधनहे एकाग्रहे एकाग्रेहे एकाग्राणि

अर्थ: केवल एक पदार्थ या बिन्दु पर स्थिर
संस्कृत: पर्याय: एकतान, अनन्यवृत्ति, एकायन, एकसर्ग, एकाग्र्य

📚 अमरकोश में:
• एकाग्र (३.१.७८) — पर्याय: एकतान, अनन्यवृत्ति, एकायन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें