🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:28:46 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कटु (पुंलिङ्ग)

तिक्त, कड़ुवा, चरपरा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटुःकटूकटवः
द्वितीयाकटुम्कटूकटून्
तृतीयाकटुनाकटुभ्याम्कटुभिः
चतुर्थीकटवेकटुभ्याम्कटुभ्यः
पञ्चमीकटोःकटुभ्याम्कटुभ्यः
षष्ठीकटोःकट्वोःकटूनाम्
सप्तमीकटौकट्वोःकटुषु
सम्बोधनहे कटोहे कटूहे कटवः

अर्थ: तिक्त, कड़ुवा, चरपरा
संस्कृत: पर्याय: कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी, मत्स्यपित्ता, कृष्णभेदी

📚 अमरकोश में:
• कुटकी के नाम (२.४.८५) — पर्याय: कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी
• कसैला (१.५.१०) — पर्याय: तुवर, कषाय, मधुर, लवण, तिक्त, अम्ल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कटु (स्त्रीलिङ्ग)

तिक्त, कड़ुवा, चरपरा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटुःकटूकटवः
द्वितीयाकटुम्कटूकटूः
तृतीयाकट्वाकटुभ्याम्कटुभिः
चतुर्थीकटवे / कट्वैकटुभ्याम्कटुभ्यः
पञ्चमीकटोः / कट्वाःकटुभ्याम्कटुभ्यः
षष्ठीकटोः / कट्वाःकट्वोःकटूनाम्
सप्तमीकटौ / कट्वाम्कट्वोःकटुषु
सम्बोधनहे कटोहे कटूहे कटवः

अर्थ: तिक्त, कड़ुवा, चरपरा
संस्कृत: पर्याय: कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी, मत्स्यपित्ता, कृष्णभेदी

📚 अमरकोश में:
• कुटकी के नाम (२.४.८५) — पर्याय: कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी
• कसैला (१.५.१०) — पर्याय: तुवर, कषाय, मधुर, लवण, तिक्त, अम्ल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कटु (नपुंसकलिङ्ग)

तिक्त, कड़ुवा, चरपरा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटुकटुनीकटूनि
द्वितीयाकटुकटुनीकटूनि
तृतीयाकटुनाकटुभ्याम्कटुभिः
चतुर्थीकटुनेकटुभ्याम्कटुभ्यः
पञ्चमीकटुनःकटुभ्याम्कटुभ्यः
षष्ठीकटुनःकटुनोःकटूनाम्
सप्तमीकटुनिकटुनोःकटुषु
सम्बोधनहे कटु / हे कटोहे कटुनीहे कटूनि

अर्थ: तिक्त, कड़ुवा, चरपरा
संस्कृत: पर्याय: कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी, मत्स्यपित्ता, कृष्णभेदी

📚 अमरकोश में:
• कुटकी के नाम (२.४.८५) — पर्याय: कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी
• कसैला (१.५.१०) — पर्याय: तुवर, कषाय, मधुर, लवण, तिक्त, अम्ल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें