🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:25:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कटोलपाद (पुंलिङ्ग)

कटोल (नीच जाति का पुरुष, जैसा कि चाण्डाल) + पाद (पैर, किरन, किसी श्लोक का चौथा हिस्सा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटोलपादःकटोलपादौकटोलपादाः
द्वितीयाकटोलपादम्कटोलपादौकटोलपादान्
तृतीयाकटोलपादेनकटोलपादाभ्याम्कटोलपादैः
चतुर्थीकटोलपादायकटोलपादाभ्याम्कटोलपादेभ्यः
पञ्चमीकटोलपादात् / कटोलपादाद्कटोलपादाभ्याम्कटोलपादेभ्यः
षष्ठीकटोलपादस्यकटोलपादयोःकटोलपादानाम्
सप्तमीकटोलपादेकटोलपादयोःकटोलपादेषु
सम्बोधनहे कटोलपादहे कटोलपादौहे कटोलपादाः

अर्थ: कटोल (नीच जाति का पुरुष, जैसा कि चाण्डाल) + पाद (पैर, किरन, किसी श्लोक का चौथा हिस्सा)
English: footed like a Caṇḍāla g. हस्त्य्-आदि, Pāṇ. v, 4, 138.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कटोलपाद (नपुंसकलिङ्ग)

कटोल (नीच जाति का पुरुष, जैसा कि चाण्डाल) + पाद (पैर, किरन, किसी श्लोक का चौथा हिस्सा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकटोलपादम्कटोलपादेकटोलपादानि
द्वितीयाकटोलपादम्कटोलपादेकटोलपादानि
तृतीयाकटोलपादेनकटोलपादाभ्याम्कटोलपादैः
चतुर्थीकटोलपादायकटोलपादाभ्याम्कटोलपादेभ्यः
पञ्चमीकटोलपादात् / कटोलपादाद्कटोलपादाभ्याम्कटोलपादेभ्यः
षष्ठीकटोलपादस्यकटोलपादयोःकटोलपादानाम्
सप्तमीकटोलपादेकटोलपादयोःकटोलपादेषु
सम्बोधनहे कटोलपादहे कटोलपादेहे कटोलपादानि

अर्थ: कटोल (नीच जाति का पुरुष, जैसा कि चाण्डाल) + पाद (पैर, किरन, किसी श्लोक का चौथा हिस्सा)
English: footed like a Caṇḍāla g. हस्त्य्-आदि, Pāṇ. v, 4, 138.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें