🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:02:35 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कदर्य (पुंलिङ्ग)

कंजूस

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकदर्यःकदर्यौकदर्याः
द्वितीयाकदर्यम्कदर्यौकदर्यान्
तृतीयाकदर्येणकदर्याभ्याम्कदर्यैः
चतुर्थीकदर्यायकदर्याभ्याम्कदर्येभ्यः
पञ्चमीकदर्यात् / कदर्याद्कदर्याभ्याम्कदर्येभ्यः
षष्ठीकदर्यस्यकदर्ययोःकदर्याणाम्
सप्तमीकदर्येकदर्ययोःकदर्येषु
सम्बोधनहे कदर्यहे कदर्यौहे कदर्याः

अर्थ: कंजूस
संस्कृत: पर्याय: कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच, मत्सर

📚 अमरकोश में:
• कंजूस (३.१.४८) — पर्याय: कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कदर्य (नपुंसकलिङ्ग)

कंजूस

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकदर्यम्कदर्येकदर्याणि
द्वितीयाकदर्यम्कदर्येकदर्याणि
तृतीयाकदर्येणकदर्याभ्याम्कदर्यैः
चतुर्थीकदर्यायकदर्याभ्याम्कदर्येभ्यः
पञ्चमीकदर्यात् / कदर्याद्कदर्याभ्याम्कदर्येभ्यः
षष्ठीकदर्यस्यकदर्ययोःकदर्याणाम्
सप्तमीकदर्येकदर्ययोःकदर्येषु
सम्बोधनहे कदर्यहे कदर्येहे कदर्याणि

अर्थ: कंजूस
संस्कृत: पर्याय: कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच, मत्सर
English: avaricious, miserly, stingy, niggardly, Gaut.; ChUp.; Mn. iv, 210, 224; Yājñ. &c.

📚 अमरकोश में:
• कंजूस (३.१.४८) — पर्याय: कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें