🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:11 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कमल (नपुंसकलिङ्ग)

कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् कमल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकमलम्कमलेकमलानि
द्वितीयाकमलम्कमलेकमलानि
तृतीयाकमलेनकमलाभ्याम्कमलैः
चतुर्थीकमलायकमलाभ्याम्कमलेभ्यः
पञ्चमीकमलात् / कमलाद्कमलाभ्याम्कमलेभ्यः
षष्ठीकमलस्यकमलयोःकमलानाम्
सप्तमीकमलेकमलयोःकमलेषु
सम्बोधनहे कमलहे कमलेहे कमलानि

अर्थ: कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् कमल
संस्कृत: पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, जल

📚 अमरकोश में:
• कमल के नाम (१.१०.४०) — पर्याय: पद्म, नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, शतपत्र, कुशेशय
• जल के नाम (१.१०.३) — पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कमल (पुंलिङ्ग)

कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् सारस पक्षी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकमलःकमलौकमलाः
द्वितीयाकमलम्कमलौकमलान्
तृतीयाकमलेनकमलाभ्याम्कमलैः
चतुर्थीकमलायकमलाभ्याम्कमलेभ्यः
पञ्चमीकमलात् / कमलाद्कमलाभ्याम्कमलेभ्यः
षष्ठीकमलस्यकमलयोःकमलानाम्
सप्तमीकमलेकमलयोःकमलेषु
सम्बोधनहे कमलहे कमलौहे कमलाः

अर्थ: कं जलमलति भूषयति-कम्-अल्-अच् सारस पक्षी
संस्कृत: पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, जल

📚 अमरकोश में:
• कमल के नाम (१.१०.४०) — पर्याय: पद्म, नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, शतपत्र, कुशेशय
• जल के नाम (१.१०.३) — पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें