🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:08:29 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कल्प (पुंलिङ्ग)

कृप्-अच्,घञ् वा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकल्पःकल्पौकल्पाः
द्वितीयाकल्पम्कल्पौकल्पान्
तृतीयाकल्पेनकल्पाभ्याम्कल्पैः
चतुर्थीकल्पायकल्पाभ्याम्कल्पेभ्यः
पञ्चमीकल्पात् / कल्पाद्कल्पाभ्याम्कल्पेभ्यः
षष्ठीकल्पस्यकल्पयोःकल्पानाम्
सप्तमीकल्पेकल्पयोःकल्पेषु
सम्बोधनहे कल्पहे कल्पौहे कल्पाः

अर्थ: कृप्-अच्,घञ् वा
संस्कृत: पर्याय: संवर्त, प्रलय, क्षय, कल्पान्त

📚 अमरकोश में:
• विधि-शास्त्र (२.७.४३) — पर्याय: विधि, क्रम
• प्रलय के नाम (१.४.२४) — पर्याय: संवर्त, प्रलय, क्षय, कल्पान्त
• न्याय/उचित व्यवस्था (२.८.२४) — पर्याय: अभ्रेष, न्याय, देशरूप, समंजस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कल्प (नपुंसकलिङ्ग)

कृप्-अच्,घञ् वा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकल्पम्कल्पेकल्पानि
द्वितीयाकल्पम्कल्पेकल्पानि
तृतीयाकल्पेनकल्पाभ्याम्कल्पैः
चतुर्थीकल्पायकल्पाभ्याम्कल्पेभ्यः
पञ्चमीकल्पात् / कल्पाद्कल्पाभ्याम्कल्पेभ्यः
षष्ठीकल्पस्यकल्पयोःकल्पानाम्
सप्तमीकल्पेकल्पयोःकल्पेषु
सम्बोधनहे कल्पहे कल्पेहे कल्पानि

अर्थ: कृप्-अच्,घञ् वा
संस्कृत: पर्याय: संवर्त, प्रलय, क्षय, कल्पान्त

📚 अमरकोश में:
• विधि-शास्त्र (२.७.४३) — पर्याय: विधि, क्रम
• प्रलय के नाम (१.४.२४) — पर्याय: संवर्त, प्रलय, क्षय, कल्पान्त
• न्याय/उचित व्यवस्था (२.८.२४) — पर्याय: अभ्रेष, न्याय, देशरूप, समंजस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें