🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:22:35 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कष्ट (पुंलिङ्ग)

बुरा, अनिष्टकर, रोगी, गलत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकष्टःकष्टौकष्टाः
द्वितीयाकष्टम्कष्टौकष्टान्
तृतीयाकष्टेनकष्टाभ्याम्कष्टैः
चतुर्थीकष्टायकष्टाभ्याम्कष्टेभ्यः
पञ्चमीकष्टात् / कष्टाद्कष्टाभ्याम्कष्टेभ्यः
षष्ठीकष्टस्यकष्टयोःकष्टानाम्
सप्तमीकष्टेकष्टयोःकष्टेषु
सम्बोधनहे कष्टहे कष्टौहे कष्टाः

अर्थ: बुरा, अनिष्टकर, रोगी, गलत
संस्कृत: पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य

📚 अमरकोश में:
• दुःख के और नाम (१.९.४) — पर्याय: कृच्छ्र, आभील, इनमें, वे
• प्रगाढ (३.३.५१) — पर्याय: अत्यधिक
• अत्यय (३.३.१५८) — पर्याय: उल्लंघन, दोष, दण्ड, विपत्ति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कष्ट (नपुंसकलिङ्ग)

बुरा, अनिष्टकर, रोगी, गलत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकष्टम्कष्टेकष्टानि
द्वितीयाकष्टम्कष्टेकष्टानि
तृतीयाकष्टेनकष्टाभ्याम्कष्टैः
चतुर्थीकष्टायकष्टाभ्याम्कष्टेभ्यः
पञ्चमीकष्टात् / कष्टाद्कष्टाभ्याम्कष्टेभ्यः
षष्ठीकष्टस्यकष्टयोःकष्टानाम्
सप्तमीकष्टेकष्टयोःकष्टेषु
सम्बोधनहे कष्टहे कष्टेहे कष्टानि

अर्थ: बुरा, अनिष्टकर, रोगी, गलत
संस्कृत: पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य

📚 अमरकोश में:
• दुःख के और नाम (१.९.४) — पर्याय: कृच्छ्र, आभील, इनमें, वे
• प्रगाढ (३.३.५१) — पर्याय: अत्यधिक
• अत्यय (३.३.१५८) — पर्याय: उल्लंघन, दोष, दण्ड, विपत्ति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें