🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:14:50 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

काल (पुंलिङ्ग)

कु ईषत् कृष्णत्वं लाति ला - क, कोः कादेशः

🔎 आपका लिखा रूप कालात् = पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकालःकालौकालाः
द्वितीयाकालम्कालौकालान्
तृतीयाकालेनकालाभ्याम्कालैः
चतुर्थीकालायकालाभ्याम्कालेभ्यः
पञ्चमीकालात् / कालाद्कालाभ्याम्कालेभ्यः
षष्ठीकालस्यकालयोःकालानाम्
सप्तमीकालेकालयोःकालेषु
सम्बोधनहे कालहे कालौहे कालाः

अर्थ: कु ईषत् कृष्णत्वं लाति ला - क, कोः कादेशः
संस्कृत: यमः, समयः, कृष्णवर्णः · पर्याय: धर्मराज, पितृपति, समवर्तिन्, परेतराज्, कृतान्त

📚 अमरकोश में:
• समय के नाम (१.४.१) — पर्याय: दिष्ट, अनेहा, समय
• यम के और नाम (१.१.७१) — पर्याय: कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक
• काले रंग के नाम (१.५.१५) — पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, श्यामल, मेचक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

काल (नपुंसकलिङ्ग)

कु ईषत् कृष्णत्वं लाति ला - क, कोः कादेशः

🔎 आपका लिखा रूप कालात् = पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकालम्कालेकालानि
द्वितीयाकालम्कालेकालानि
तृतीयाकालेनकालाभ्याम्कालैः
चतुर्थीकालायकालाभ्याम्कालेभ्यः
पञ्चमीकालात् / कालाद्कालाभ्याम्कालेभ्यः
षष्ठीकालस्यकालयोःकालानाम्
सप्तमीकालेकालयोःकालेषु
सम्बोधनहे कालहे कालेहे कालानि

अर्थ: कु ईषत् कृष्णत्वं लाति ला - क, कोः कादेशः
संस्कृत: पर्याय: धर्मराज, पितृपति, समवर्तिन्, परेतराज्, कृतान्त

📚 अमरकोश में:
• समय के नाम (१.४.१) — पर्याय: दिष्ट, अनेहा, समय
• यम के और नाम (१.१.७१) — पर्याय: कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक
• काले रंग के नाम (१.५.१५) — पर्याय: कृष्ण, नील, असित, श्याम, श्यामल, मेचक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें