🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:15:06 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

किन्नर (पुंलिङ्ग)

बुरा या विकृत पुरुष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिन्नरःकिन्नरौकिन्नराः
द्वितीयाकिन्नरम्किन्नरौकिन्नरान्
तृतीयाकिन्नरेणकिन्नराभ्याम्किन्नरैः
चतुर्थीकिन्नरायकिन्नराभ्याम्किन्नरेभ्यः
पञ्चमीकिन्नरात् / किन्नराद्किन्नराभ्याम्किन्नरेभ्यः
षष्ठीकिन्नरस्यकिन्नरयोःकिन्नराणाम्
सप्तमीकिन्नरेकिन्नरयोःकिन्नरेषु
सम्बोधनहे किन्नरहे किन्नरौहे किन्नराः

अर्थ: बुरा या विकृत पुरुष
संस्कृत: पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

📚 अमरकोश में:
• किन्नर के नाम (१.१.८६) — पर्याय: किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु
• विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — पर्याय: विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध, भूत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

किन्नर (नपुंसकलिङ्ग)

बुरा या विकृत पुरुष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकिन्नरम्किन्नरेकिन्नराणि
द्वितीयाकिन्नरम्किन्नरेकिन्नराणि
तृतीयाकिन्नरेणकिन्नराभ्याम्किन्नरैः
चतुर्थीकिन्नरायकिन्नराभ्याम्किन्नरेभ्यः
पञ्चमीकिन्नरात् / किन्नराद्किन्नराभ्याम्किन्नरेभ्यः
षष्ठीकिन्नरस्यकिन्नरयोःकिन्नराणाम्
सप्तमीकिन्नरेकिन्नरयोःकिन्नरेषु
सम्बोधनहे किन्नरहे किन्नरेहे किन्नराणि

अर्थ: बुरा या विकृत पुरुष
संस्कृत: पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

📚 अमरकोश में:
• किन्नर के नाम (१.१.८६) — पर्याय: किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु
• विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — पर्याय: विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध, भूत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें