🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:48:57 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कुमुद (पुंलिङ्ग)

कौ मोदते इति कुमुदम् सफेद कुमुदिनी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुमुदःकुमुदौकुमुदाः
द्वितीयाकुमुदम्कुमुदौकुमुदान्
तृतीयाकुमुदेनकुमुदाभ्याम्कुमुदैः
चतुर्थीकुमुदायकुमुदाभ्याम्कुमुदेभ्यः
पञ्चमीकुमुदात् / कुमुदाद्कुमुदाभ्याम्कुमुदेभ्यः
षष्ठीकुमुदस्यकुमुदयोःकुमुदानाम्
सप्तमीकुमुदेकुमुदयोःकुमुदेषु
सम्बोधनहे कुमुदहे कुमुदौहे कुमुदाः

अर्थ: कौ मोदते इति कुमुदम् सफेद कुमुदिनी
संस्कृत: पर्याय: कैरव

📚 अमरकोश में:
• सफ़ेद (कुमुद) (१.१०.३८) — पर्याय: कैरव
• (सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (१.३.५) — पर्याय: बुध, बृहस्पति, ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, अंजन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कुमुद (नपुंसकलिङ्ग)

कौ मोदते इति कुमुदम् सफेद कुमुदिनी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुमुदम्कुमुदेकुमुदानि
द्वितीयाकुमुदम्कुमुदेकुमुदानि
तृतीयाकुमुदेनकुमुदाभ्याम्कुमुदैः
चतुर्थीकुमुदायकुमुदाभ्याम्कुमुदेभ्यः
पञ्चमीकुमुदात् / कुमुदाद्कुमुदाभ्याम्कुमुदेभ्यः
षष्ठीकुमुदस्यकुमुदयोःकुमुदानाम्
सप्तमीकुमुदेकुमुदयोःकुमुदेषु
सम्बोधनहे कुमुदहे कुमुदेहे कुमुदानि

अर्थ: कौ मोदते इति कुमुदम् सफेद कुमुदिनी
संस्कृत: पर्याय: कैरव

📚 अमरकोश में:
• सफ़ेद (कुमुद) (१.१०.३८) — पर्याय: कैरव
• (सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (१.३.५) — पर्याय: बुध, बृहस्पति, ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, अंजन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें