🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:00:04 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कृत्रिम (पुंलिङ्ग)

बनावटी, काल्पनिक, जो स्वतः स्फूर्त या मनमाना न हो, अर्जित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृत्रिमःकृत्रिमौकृत्रिमाः
द्वितीयाकृत्रिमम्कृत्रिमौकृत्रिमान्
तृतीयाकृत्रिमेणकृत्रिमाभ्याम्कृत्रिमैः
चतुर्थीकृत्रिमायकृत्रिमाभ्याम्कृत्रिमेभ्यः
पञ्चमीकृत्रिमात् / कृत्रिमाद्कृत्रिमाभ्याम्कृत्रिमेभ्यः
षष्ठीकृत्रिमस्यकृत्रिमयोःकृत्रिमाणाम्
सप्तमीकृत्रिमेकृत्रिमयोःकृत्रिमेषु
सम्बोधनहे कृत्रिमहे कृत्रिमौहे कृत्रिमाः

अर्थ: बनावटी, काल्पनिक, जो स्वतः स्फूर्त या मनमाना न हो, अर्जित

📚 अमरकोश में:
• संस्कृत (३.३.८८) — पर्याय: लक्षणों

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कृत्रिम (नपुंसकलिङ्ग)

बनावटी, काल्पनिक, जो स्वतः स्फूर्त या मनमाना न हो, अर्जित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकृत्रिमम्कृत्रिमेकृत्रिमाणि
द्वितीयाकृत्रिमम्कृत्रिमेकृत्रिमाणि
तृतीयाकृत्रिमेणकृत्रिमाभ्याम्कृत्रिमैः
चतुर्थीकृत्रिमायकृत्रिमाभ्याम्कृत्रिमेभ्यः
पञ्चमीकृत्रिमात् / कृत्रिमाद्कृत्रिमाभ्याम्कृत्रिमेभ्यः
षष्ठीकृत्रिमस्यकृत्रिमयोःकृत्रिमाणाम्
सप्तमीकृत्रिमेकृत्रिमयोःकृत्रिमेषु
सम्बोधनहे कृत्रिमहे कृत्रिमेहे कृत्रिमाणि

अर्थ: बनावटी, काल्पनिक, जो स्वतः स्फूर्त या मनमाना न हो, अर्जित

📚 अमरकोश में:
• संस्कृत (३.३.८८) — पर्याय: लक्षणों

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬