🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:24:35 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

केसर (पुंलिङ्ग)

अलुक् स . " अयाल

🔎 आपका लिखा रूप केसराय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकेसरःकेसरौकेसराः
द्वितीयाकेसरम्केसरौकेसरान्
तृतीयाकेसरेणकेसराभ्याम्केसरैः
चतुर्थीकेसरायकेसराभ्याम्केसरेभ्यः
पञ्चमीकेसरात् / केसराद्केसराभ्याम्केसरेभ्यः
षष्ठीकेसरस्यकेसरयोःकेसराणाम्
सप्तमीकेसरेकेसरयोःकेसरेषु
सम्बोधनहे केसरहे केसरौहे केसराः

अर्थ: अलुक् स . " अयाल
संस्कृत: पुन्नागः, चाम्पेयः, पद्मकेसरः, बकुलः · पर्याय: किञ्जल्क

📚 अमरकोश में:
• मौलसिरी के नाम (२.४.६४) — पर्याय: बकुल
• कुसुम्भ (३.३.१४४) — पर्याय: कुसुम, कमण्डलु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

केसर (नपुंसकलिङ्ग)

अलुक् स . " अयाल

🔎 आपका लिखा रूप केसराय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकेसरम्केसरेकेसराणि
द्वितीयाकेसरम्केसरेकेसराणि
तृतीयाकेसरेणकेसराभ्याम्केसरैः
चतुर्थीकेसरायकेसराभ्याम्केसरेभ्यः
पञ्चमीकेसरात् / केसराद्केसराभ्याम्केसरेभ्यः
षष्ठीकेसरस्यकेसरयोःकेसराणाम्
सप्तमीकेसरेकेसरयोःकेसरेषु
सम्बोधनहे केसरहे केसरेहे केसराणि

अर्थ: अलुक् स . " अयाल
संस्कृत: पद्मकेसरः, बकुलः · पर्याय: किञ्जल्क

📚 अमरकोश में:
• मौलसिरी के नाम (२.४.६४) — पर्याय: बकुल
• कुसुम्भ (३.३.१४४) — पर्याय: कुसुम, कमण्डलु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें