🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:53:51 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कोष्ठ (पुंलिङ्ग)

हृदय, फेफड़ा आदि शरीर के भीतरी अंग या आशय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोष्ठःकोष्ठौकोष्ठाः
द्वितीयाकोष्ठम्कोष्ठौकोष्ठान्
तृतीयाकोष्ठेनकोष्ठाभ्याम्कोष्ठैः
चतुर्थीकोष्ठायकोष्ठाभ्याम्कोष्ठेभ्यः
पञ्चमीकोष्ठात् / कोष्ठाद्कोष्ठाभ्याम्कोष्ठेभ्यः
षष्ठीकोष्ठस्यकोष्ठयोःकोष्ठानाम्
सप्तमीकोष्ठेकोष्ठयोःकोष्ठेषु
सम्बोधनहे कोष्ठहे कोष्ठौहे कोष्ठाः

अर्थ: हृदय, फेफड़ा आदि शरीर के भीतरी अंग या आशय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कोष्ठ (नपुंसकलिङ्ग)

थन् चहारदीवारी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोष्ठम्कोष्ठेकोष्ठानि
द्वितीयाकोष्ठम्कोष्ठेकोष्ठानि
तृतीयाकोष्ठेनकोष्ठाभ्याम्कोष्ठैः
चतुर्थीकोष्ठायकोष्ठाभ्याम्कोष्ठेभ्यः
पञ्चमीकोष्ठात् / कोष्ठाद्कोष्ठाभ्याम्कोष्ठेभ्यः
षष्ठीकोष्ठस्यकोष्ठयोःकोष्ठानाम्
सप्तमीकोष्ठेकोष्ठयोःकोष्ठेषु
सम्बोधनहे कोष्ठहे कोष्ठेहे कोष्ठानि

अर्थ: थन् चहारदीवारी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें