🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:45:13 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

कौशिक (पुंलिङ्ग)

डब्बे में बन्द, म्यान में रखा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौशिकःकौशिकौकौशिकाः
द्वितीयाकौशिकम्कौशिकौकौशिकान्
तृतीयाकौशिकेनकौशिकाभ्याम्कौशिकैः
चतुर्थीकौशिकायकौशिकाभ्याम्कौशिकेभ्यः
पञ्चमीकौशिकात् / कौशिकाद्कौशिकाभ्याम्कौशिकेभ्यः
षष्ठीकौशिकस्यकौशिकयोःकौशिकानाम्
सप्तमीकौशिकेकौशिकयोःकौशिकेषु
सम्बोधनहे कौशिकहे कौशिकौहे कौशिकाः

अर्थ: डब्बे में बन्द, म्यान में रखा हुआ
संस्कृत: पर्याय: कुम्भ, उलूखलक, गुग्गुलु, पुर

📚 अमरकोश में:
• गुग्गुल के नाम (२.४.३४) — पर्याय: कुम्भ, उलूखलक, गुग्गुलु, पुर
• उल्लू के और नाम (२.५.१७) — पर्याय: दिवान्ध, घूक, दिवाभीत, निशाटन
• विश्वामित्र के नाम (२.७.३९) — पर्याय: गाधेय, विश्वामित्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

कौशिक (नपुंसकलिङ्ग)

डब्बे में बन्द, म्यान में रखा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौशिकम्कौशिकेकौशिकानि
द्वितीयाकौशिकम्कौशिकेकौशिकानि
तृतीयाकौशिकेनकौशिकाभ्याम्कौशिकैः
चतुर्थीकौशिकायकौशिकाभ्याम्कौशिकेभ्यः
पञ्चमीकौशिकात् / कौशिकाद्कौशिकाभ्याम्कौशिकेभ्यः
षष्ठीकौशिकस्यकौशिकयोःकौशिकानाम्
सप्तमीकौशिकेकौशिकयोःकौशिकेषु
सम्बोधनहे कौशिकहे कौशिकेहे कौशिकानि

अर्थ: डब्बे में बन्द, म्यान में रखा हुआ
संस्कृत: पर्याय: कुम्भ, उलूखलक, गुग्गुलु, पुर

📚 अमरकोश में:
• गुग्गुल के नाम (२.४.३४) — पर्याय: कुम्भ, उलूखलक, गुग्गुलु, पुर
• उल्लू के और नाम (२.५.१७) — पर्याय: दिवान्ध, घूक, दिवाभीत, निशाटन
• विश्वामित्र के नाम (२.७.३९) — पर्याय: गाधेय, विश्वामित्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें