🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:49:29 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

क्लिष्ट (पुंलिङ्ग)

दुःखी, पीड़ित, संकट ग्रस्त, सताया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्लिष्टःक्लिष्टौक्लिष्टाः
द्वितीयाक्लिष्टम्क्लिष्टौक्लिष्टान्
तृतीयाक्लिष्टेनक्लिष्टाभ्याम्क्लिष्टैः
चतुर्थीक्लिष्टायक्लिष्टाभ्याम्क्लिष्टेभ्यः
पञ्चमीक्लिष्टात् / क्लिष्टाद्क्लिष्टाभ्याम्क्लिष्टेभ्यः
षष्ठीक्लिष्टस्यक्लिष्टयोःक्लिष्टानाम्
सप्तमीक्लिष्टेक्लिष्टयोःक्लिष्टेषु
सम्बोधनहे क्लिष्टहे क्लिष्टौहे क्लिष्टाः

अर्थ: दुःखी, पीड़ित, संकट ग्रस्त, सताया हुआ
संस्कृत: पर्याय: सङ्कुल, परस्परपराहत

📚 अमरकोश में:
• उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन (१.६.२०) — पर्याय: संकुल, परस्परपराहत
• कष्ट पाया (३.१.९७) — पर्याय: क्लिशित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

क्लिष्ट (नपुंसकलिङ्ग)

दुःखी, पीड़ित, संकट ग्रस्त, सताया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्लिष्टम्क्लिष्टेक्लिष्टानि
द्वितीयाक्लिष्टम्क्लिष्टेक्लिष्टानि
तृतीयाक्लिष्टेनक्लिष्टाभ्याम्क्लिष्टैः
चतुर्थीक्लिष्टायक्लिष्टाभ्याम्क्लिष्टेभ्यः
पञ्चमीक्लिष्टात् / क्लिष्टाद्क्लिष्टाभ्याम्क्लिष्टेभ्यः
षष्ठीक्लिष्टस्यक्लिष्टयोःक्लिष्टानाम्
सप्तमीक्लिष्टेक्लिष्टयोःक्लिष्टेषु
सम्बोधनहे क्लिष्टहे क्लिष्टेहे क्लिष्टानि

अर्थ: दुःखी, पीड़ित, संकट ग्रस्त, सताया हुआ
संस्कृत: पर्याय: सङ्कुल, परस्परपराहत

📚 अमरकोश में:
• उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन (१.६.२०) — पर्याय: संकुल, परस्परपराहत
• कष्ट पाया (३.१.९७) — पर्याय: क्लिशित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें