🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:48:56 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

क्षन्तृ (पुंलिङ्ग)

प्रशान्त, सहिष्णु, विनम्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षन्ताक्षन्तारौक्षन्तारः
द्वितीयाक्षन्तारम्क्षन्तारौक्षन्तॄन्
तृतीयाक्षन्त्राक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभिः
चतुर्थीक्षन्त्रेक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभ्यः
पञ्चमीक्षन्तुःक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभ्यः
षष्ठीक्षन्तुःक्षन्त्रोःक्षन्तॄणाम्
सप्तमीक्षन्तरिक्षन्त्रोःक्षन्तृषु
सम्बोधनहे क्षन्तःहे क्षन्तारौहे क्षन्तारः

अर्थ: प्रशान्त, सहिष्णु, विनम्र
संस्कृत: पर्याय: सहिष्णु, सहन, तितिक्षु, क्षमितृ, क्षमिन्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

क्षन्तृ (स्त्रीलिङ्ग)

प्रशान्त, सहिष्णु, विनम्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षन्ताक्षन्तरौक्षन्तरः
द्वितीयाक्षन्तरम्क्षन्तरौक्षन्तॄः
तृतीयाक्षन्त्राक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभिः
चतुर्थीक्षन्त्रेक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभ्यः
पञ्चमीक्षन्तुःक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभ्यः
षष्ठीक्षन्तुःक्षन्त्रोःक्षन्तॄणाम्
सप्तमीक्षन्तरिक्षन्त्रोःक्षन्तृषु
सम्बोधनहे क्षन्तःहे क्षन्तरौहे क्षन्तरः

अर्थ: प्रशान्त, सहिष्णु, विनम्र
संस्कृत: पर्याय: सहिष्णु, सहन, तितिक्षु, क्षमितृ, क्षमिन्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

क्षन्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

प्रशान्त, सहिष्णु, विनम्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षन्तृक्षन्तृणीक्षन्तॄणि
द्वितीयाक्षन्तृक्षन्तृणीक्षन्तॄणि
तृतीयाक्षन्तृणा / क्षन्त्राक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभिः
चतुर्थीक्षन्तृणे / क्षन्त्रेक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभ्यः
पञ्चमीक्षन्तृणः / क्षन्तुःक्षन्तृभ्याम्क्षन्तृभ्यः
षष्ठीक्षन्तृणः / क्षन्तुःक्षन्तृणोः / क्षन्त्रोःक्षन्तॄणाम्
सप्तमीक्षन्तृणि / क्षन्तरिक्षन्तृणोः / क्षन्त्रोःक्षन्तृषु
सम्बोधनहे क्षन्तृ / हे क्षन्तःहे क्षन्तृणीहे क्षन्तॄणि

अर्थ: प्रशान्त, सहिष्णु, विनम्र
संस्कृत: पर्याय: सहिष्णु, सहन, तितिक्षु, क्षमितृ, क्षमिन्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें