🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:34 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

क्षीर (पुंलिङ्ग)

उपधालोपः, घस्य ककारः षत्वं च" दूध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षीरःक्षीरौक्षीराः
द्वितीयाक्षीरम्क्षीरौक्षीरान्
तृतीयाक्षीरेणक्षीराभ्याम्क्षीरैः
चतुर्थीक्षीरायक्षीराभ्याम्क्षीरेभ्यः
पञ्चमीक्षीरात् / क्षीराद्क्षीराभ्याम्क्षीरेभ्यः
षष्ठीक्षीरस्यक्षीरयोःक्षीराणाम्
सप्तमीक्षीरेक्षीरयोःक्षीरेषु
सम्बोधनहे क्षीरहे क्षीरौहे क्षीराः

अर्थ: उपधालोपः, घस्य ककारः षत्वं च" दूध
संस्कृत: पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

📚 अमरकोश में:
• जल के और नाम (१.१०.४) — पर्याय: कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर
• दूध (२.९.५२) — पर्याय: दुग्ध, पयस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

क्षीर (नपुंसकलिङ्ग)

उपधालोपः, घस्य ककारः षत्वं च" दूध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षीरम्क्षीरेक्षीराणि
द्वितीयाक्षीरम्क्षीरेक्षीराणि
तृतीयाक्षीरेणक्षीराभ्याम्क्षीरैः
चतुर्थीक्षीरायक्षीराभ्याम्क्षीरेभ्यः
पञ्चमीक्षीरात् / क्षीराद्क्षीराभ्याम्क्षीरेभ्यः
षष्ठीक्षीरस्यक्षीरयोःक्षीराणाम्
सप्तमीक्षीरेक्षीरयोःक्षीरेषु
सम्बोधनहे क्षीरहे क्षीरेहे क्षीराणि

अर्थ: उपधालोपः, घस्य ककारः षत्वं च" दूध
संस्कृत: पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

📚 अमरकोश में:
• जल के और नाम (१.१०.४) — पर्याय: कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर
• दूध (२.९.५२) — पर्याय: दुग्ध, पयस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें