🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:13:18 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

क्षुद्र (पुंलिङ्ग)

सूक्ष्म, अल्प, छोटा सा, तुच्छ, हल्का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षुद्रःक्षुद्रौक्षुद्राः
द्वितीयाक्षुद्रम्क्षुद्रौक्षुद्रान्
तृतीयाक्षुद्रेणक्षुद्राभ्याम्क्षुद्रैः
चतुर्थीक्षुद्रायक्षुद्राभ्याम्क्षुद्रेभ्यः
पञ्चमीक्षुद्रात् / क्षुद्राद्क्षुद्राभ्याम्क्षुद्रेभ्यः
षष्ठीक्षुद्रस्यक्षुद्रयोःक्षुद्राणाम्
सप्तमीक्षुद्रेक्षुद्रयोःक्षुद्रेषु
सम्बोधनहे क्षुद्रहे क्षुद्रौहे क्षुद्राः

अर्थ: सूक्ष्म, अल्प, छोटा सा, तुच्छ, हल्का
संस्कृत: पर्याय: कदर्य, कृपण, किम्पचान, मितम्पच, मत्सर

📚 अमरकोश में:
• कंजूस (३.१.४८) — पर्याय: कदर्य, कृपण, किम्पचान, मितम्पच

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

क्षुद्र (नपुंसकलिङ्ग)

सूक्ष्म, अल्प, छोटा सा, तुच्छ, हल्का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षुद्रम्क्षुद्रेक्षुद्राणि
द्वितीयाक्षुद्रम्क्षुद्रेक्षुद्राणि
तृतीयाक्षुद्रेणक्षुद्राभ्याम्क्षुद्रैः
चतुर्थीक्षुद्रायक्षुद्राभ्याम्क्षुद्रेभ्यः
पञ्चमीक्षुद्रात् / क्षुद्राद्क्षुद्राभ्याम्क्षुद्रेभ्यः
षष्ठीक्षुद्रस्यक्षुद्रयोःक्षुद्राणाम्
सप्तमीक्षुद्रेक्षुद्रयोःक्षुद्रेषु
सम्बोधनहे क्षुद्रहे क्षुद्रेहे क्षुद्राणि

अर्थ: सूक्ष्म, अल्प, छोटा सा, तुच्छ, हल्का
संस्कृत: पर्याय: कदर्य, कृपण, किम्पचान, मितम्पच, मत्सर

📚 अमरकोश में:
• कंजूस (३.१.४८) — पर्याय: कदर्य, कृपण, किम्पचान, मितम्पच

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬