🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:42:33 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

खड्ग (पुंलिङ्ग)

तलवार

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखड्गःखड्गौखड्गाः
द्वितीयाखड्गम्खड्गौखड्गान्
तृतीयाखड्गेनखड्गाभ्याम्खड्गैः
चतुर्थीखड्गायखड्गाभ्याम्खड्गेभ्यः
पञ्चमीखड्गात् / खड्गाद्खड्गाभ्याम्खड्गेभ्यः
षष्ठीखड्गस्यखड्गयोःखड्गानाम्
सप्तमीखड्गेखड्गयोःखड्गेषु
सम्बोधनहे खड्गहे खड्गौहे खड्गाः

अर्थ: तलवार
संस्कृत: पर्याय: गण्डक, खड्गिन्

📚 अमरकोश में:
• तलवार (२.८.८९) — पर्याय: निस्त्रिंश, चन्द्रहास, असि, रिष्टि, कौक्षेयक, मण्डलाग्र, करवाल, कृपाण
• गैंडा (२.५.५) — पर्याय: गण्डक, खड्गी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें