🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:22:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

खर्व (पुंलिङ्ग)

विकलांग, अपाहज, अपूर्ण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखर्वःखर्वौखर्वाः
द्वितीयाखर्वम्खर्वौखर्वान्
तृतीयाखर्वेणखर्वाभ्याम्खर्वैः
चतुर्थीखर्वायखर्वाभ्याम्खर्वेभ्यः
पञ्चमीखर्वात् / खर्वाद्खर्वाभ्याम्खर्वेभ्यः
षष्ठीखर्वस्यखर्वयोःखर्वाणाम्
सप्तमीखर्वेखर्वयोःखर्वेषु
सम्बोधनहे खर्वहे खर्वौहे खर्वाः

अर्थ: विकलांग, अपाहज, अपूर्ण
संस्कृत: पर्याय: पद्म, शङ्ख, महापद्म, मकर, कच्छप

📚 अमरकोश में:
• नाटा (२.६.४६) — पर्याय: ह्रस्व, वामन
• महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (१.१.८७) — पर्याय: महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील
• नाटा/नीचा (३.१.६९) — पर्याय: वामन, न्यक्, नीच, ह्रस्व

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

खर्व (नपुंसकलिङ्ग)

विकलांग, अपाहज, अपूर्ण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखर्वम्खर्वेखर्वाणि
द्वितीयाखर्वम्खर्वेखर्वाणि
तृतीयाखर्वेणखर्वाभ्याम्खर्वैः
चतुर्थीखर्वायखर्वाभ्याम्खर्वेभ्यः
पञ्चमीखर्वात् / खर्वाद्खर्वाभ्याम्खर्वेभ्यः
षष्ठीखर्वस्यखर्वयोःखर्वाणाम्
सप्तमीखर्वेखर्वयोःखर्वेषु
सम्बोधनहे खर्वहे खर्वेहे खर्वाणि

अर्थ: विकलांग, अपाहज, अपूर्ण
संस्कृत: पर्याय: पद्म, शङ्ख, महापद्म, मकर, कच्छप

📚 अमरकोश में:
• नाटा (२.६.४६) — पर्याय: ह्रस्व, वामन
• महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (१.१.८७) — पर्याय: महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील
• नाटा/नीचा (३.१.६९) — पर्याय: वामन, न्यक्, नीच, ह्रस्व

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें