🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:22:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

खातमूल (पुंलिङ्ग)

खात (खुदा हुआ, खोखला किया हुआ) + मूल (आधार, नींव)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखातमूलःखातमूलौखातमूलाः
द्वितीयाखातमूलम्खातमूलौखातमूलान्
तृतीयाखातमूलेनखातमूलाभ्याम्खातमूलैः
चतुर्थीखातमूलायखातमूलाभ्याम्खातमूलेभ्यः
पञ्चमीखातमूलात् / खातमूलाद्खातमूलाभ्याम्खातमूलेभ्यः
षष्ठीखातमूलस्यखातमूलयोःखातमूलानाम्
सप्तमीखातमूलेखातमूलयोःखातमूलेषु
सम्बोधनहे खातमूलहे खातमूलौहे खातमूलाः

अर्थ: खात (खुदा हुआ, खोखला किया हुआ) + मूल (आधार, नींव)
English: anything the root of which is dug up, AV.Paipp. xiii, 1, 5.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

खातमूल (नपुंसकलिङ्ग)

खात (खुदा हुआ, खोखला किया हुआ) + मूल (जड़)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखातमूलम्खातमूलेखातमूलानि
द्वितीयाखातमूलम्खातमूलेखातमूलानि
तृतीयाखातमूलेनखातमूलाभ्याम्खातमूलैः
चतुर्थीखातमूलायखातमूलाभ्याम्खातमूलेभ्यः
पञ्चमीखातमूलात् / खातमूलाद्खातमूलाभ्याम्खातमूलेभ्यः
षष्ठीखातमूलस्यखातमूलयोःखातमूलानाम्
सप्तमीखातमूलेखातमूलयोःखातमूलेषु
सम्बोधनहे खातमूलहे खातमूलेहे खातमूलानि

अर्थ: खात (खुदा हुआ, खोखला किया हुआ) + मूल (जड़)
English: anything the root of which is dug up, AV.Paipp. xiii, 1, 5.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें