🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:58:14 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

गव (पुंलिङ्ग)

कुछ समासों, विशेषकर स्वरों से आरम्भ होने वाले शब्दों के आरम्भ में ‘गो’ शब्द का स्थानापन्न पर्याय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागवःगवौगवाः
द्वितीयागवम्गवौगवान्
तृतीयागवेनगवाभ्याम्गवैः
चतुर्थीगवायगवाभ्याम्गवेभ्यः
पञ्चमीगवात् / गवाद्गवाभ्याम्गवेभ्यः
षष्ठीगवस्यगवयोःगवानाम्
सप्तमीगवेगवयोःगवेषु
सम्बोधनहे गवहे गवौहे गवाः

अर्थ: कुछ समासों, विशेषकर स्वरों से आरम्भ होने वाले शब्दों के आरम्भ में ‘गो’ शब्द का स्थानापन्न पर्याय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

गव (नपुंसकलिङ्ग)

कुछ समासों, विशेषकर स्वरों से आरम्भ होने वाले शब्दों के आरम्भ में ‘गो’ शब्द का स्थानापन्न पर्याय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागवम्गवेगवानि
द्वितीयागवम्गवेगवानि
तृतीयागवेनगवाभ्याम्गवैः
चतुर्थीगवायगवाभ्याम्गवेभ्यः
पञ्चमीगवात् / गवाद्गवाभ्याम्गवेभ्यः
षष्ठीगवस्यगवयोःगवानाम्
सप्तमीगवेगवयोःगवेषु
सम्बोधनहे गवहे गवेहे गवानि

अर्थ: कुछ समासों, विशेषकर स्वरों से आरम्भ होने वाले शब्दों के आरम्भ में ‘गो’ शब्द का स्थानापन्न पर्याय
English: in comp. before a word beginning with a vowel ([Pāṇ. vi, 1, 123 f.]) and ifc. ([v, 4, 92 and vi, 2, 72; f(ई).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें