🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:29:34 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

गुरुकृत (पुंलिङ्ग)

गुरु (प्रशस्त, बड़ा) + कृत (किया हुआ, अनुष्ठित)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुरुकृतःगुरुकृतौगुरुकृताः
द्वितीयागुरुकृतम्गुरुकृतौगुरुकृतान्
तृतीयागुरुकृतेनगुरुकृताभ्याम्गुरुकृतैः
चतुर्थीगुरुकृतायगुरुकृताभ्याम्गुरुकृतेभ्यः
पञ्चमीगुरुकृतात् / गुरुकृताद्गुरुकृताभ्याम्गुरुकृतेभ्यः
षष्ठीगुरुकृतस्यगुरुकृतयोःगुरुकृतानाम्
सप्तमीगुरुकृतेगुरुकृतयोःगुरुकृतेषु
सम्बोधनहे गुरुकृतहे गुरुकृतौहे गुरुकृताः

अर्थ: गुरु (प्रशस्त, बड़ा) + कृत (किया हुआ, अनुष्ठित)
English: highly prized or praised, Bhartṛ. (ŚārṅgP.)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

गुरुकृत (नपुंसकलिङ्ग)

गुरु (प्रशस्त, बड़ा) + कृत (कार्य, कृत्य)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुरुकृतम्गुरुकृतेगुरुकृतानि
द्वितीयागुरुकृतम्गुरुकृतेगुरुकृतानि
तृतीयागुरुकृतेनगुरुकृताभ्याम्गुरुकृतैः
चतुर्थीगुरुकृतायगुरुकृताभ्याम्गुरुकृतेभ्यः
पञ्चमीगुरुकृतात् / गुरुकृताद्गुरुकृताभ्याम्गुरुकृतेभ्यः
षष्ठीगुरुकृतस्यगुरुकृतयोःगुरुकृतानाम्
सप्तमीगुरुकृतेगुरुकृतयोःगुरुकृतेषु
सम्बोधनहे गुरुकृतहे गुरुकृतेहे गुरुकृतानि

अर्थ: गुरु (प्रशस्त, बड़ा) + कृत (कार्य, कृत्य)
English: highly prized or praised, Bhartṛ. (ŚārṅgP.)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬