🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:25:17 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

चतुरक्ष (पुंलिङ्ग)

चतुर (होशियार, कुशल) + क्ष (नाश)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचतुरक्षःचतुरक्षौचतुरक्षाः
द्वितीयाचतुरक्षम्चतुरक्षौचतुरक्षान्
तृतीयाचतुरक्षेणचतुरक्षाभ्याम्चतुरक्षैः
चतुर्थीचतुरक्षायचतुरक्षाभ्याम्चतुरक्षेभ्यः
पञ्चमीचतुरक्षात् / चतुरक्षाद्चतुरक्षाभ्याम्चतुरक्षेभ्यः
षष्ठीचतुरक्षस्यचतुरक्षयोःचतुरक्षाणाम्
सप्तमीचतुरक्षेचतुरक्षयोःचतुरक्षेषु
सम्बोधनहे चतुरक्षहे चतुरक्षौहे चतुरक्षाः

अर्थ: चतुर (होशियार, कुशल) + क्ष (नाश)
English: four-eyed, RV. i, 31, 13; x, 14, 10f.; AV.; TS. v; ŚBr. xiii; ŚāṅkhBr. iii, 5; KātyŚr.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

चतुरक्ष (नपुंसकलिङ्ग)

चतुर (होशियार, कुशल) + क्ष (अन्तर्धान, हानि)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचतुरक्षम्चतुरक्षेचतुरक्षाणि
द्वितीयाचतुरक्षम्चतुरक्षेचतुरक्षाणि
तृतीयाचतुरक्षेणचतुरक्षाभ्याम्चतुरक्षैः
चतुर्थीचतुरक्षायचतुरक्षाभ्याम्चतुरक्षेभ्यः
पञ्चमीचतुरक्षात् / चतुरक्षाद्चतुरक्षाभ्याम्चतुरक्षेभ्यः
षष्ठीचतुरक्षस्यचतुरक्षयोःचतुरक्षाणाम्
सप्तमीचतुरक्षेचतुरक्षयोःचतुरक्षेषु
सम्बोधनहे चतुरक्षहे चतुरक्षेहे चतुरक्षाणि

अर्थ: चतुर (होशियार, कुशल) + क्ष (अन्तर्धान, हानि)
English: four-eyed, RV. i, 31, 13; x, 14, 10f.; AV.; TS. v; ŚBr. xiii; ŚāṅkhBr. iii, 5; KātyŚr.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬