🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:44:46 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

चतुरत्व (नपुंसकलिङ्ग)

चतुर (होशियार, कुशल) + त्व (भिन्न)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचतुरत्वम्चतुरत्वेचतुरत्वानि
द्वितीयाचतुरत्वम्चतुरत्वेचतुरत्वानि
तृतीयाचतुरत्वेनचतुरत्वाभ्याम्चतुरत्वैः
चतुर्थीचतुरत्वायचतुरत्वाभ्याम्चतुरत्वेभ्यः
पञ्चमीचतुरत्वात् / चतुरत्वाद्चतुरत्वाभ्याम्चतुरत्वेभ्यः
षष्ठीचतुरत्वस्यचतुरत्वयोःचतुरत्वानाम्
सप्तमीचतुरत्वेचतुरत्वयोःचतुरत्वेषु
सम्बोधनहे चतुरत्वहे चतुरत्वेहे चतुरत्वानि

अर्थ: चतुर (होशियार, कुशल) + त्व (भिन्न)
English: id., Daś. i, 223 (v.l. for चण-).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬