🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:47:41 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

चतुरानन (पुंलिङ्ग)

चतुर (होशियार, कुशल) + अनन (सांस लेना, जीना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचतुराननःचतुराननौचतुराननाः
द्वितीयाचतुराननम्चतुराननौचतुराननान्
तृतीयाचतुराननेनचतुराननाभ्याम्चतुराननैः
चतुर्थीचतुराननायचतुराननाभ्याम्चतुराननेभ्यः
पञ्चमीचतुराननात् / चतुराननाद्चतुराननाभ्याम्चतुराननेभ्यः
षष्ठीचतुराननस्यचतुराननयोःचतुराननानाम्
सप्तमीचतुराननेचतुराननयोःचतुराननेषु
सम्बोधनहे चतुराननहे चतुराननौहे चतुराननाः

अर्थ: चतुर (होशियार, कुशल) + अनन (सांस लेना, जीना)
संस्कृत: पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह
English: ‘four-faced’, Brahmā, VarBṛS. vci, 16; BhP. v, 1, 30; Kathās. xxiv.

📚 अमरकोश में:
• ब्रह्मा के नाम (१.१.१६) — पर्याय: ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें