🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:56:38 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

चरिष्णु (पुंलिङ्ग)

जंगम, सक्रिय, इधर उधर घूमने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचरिष्णुःचरिष्णूचरिष्णवः
द्वितीयाचरिष्णुम्चरिष्णूचरिष्णून्
तृतीयाचरिष्णुनाचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभिः
चतुर्थीचरिष्णवेचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभ्यः
पञ्चमीचरिष्णोःचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभ्यः
षष्ठीचरिष्णोःचरिष्ण्वोःचरिष्णूनाम्
सप्तमीचरिष्णौचरिष्ण्वोःचरिष्णुषु
सम्बोधनहे चरिष्णोहे चरिष्णूहे चरिष्णवः

अर्थ: जंगम, सक्रिय, इधर उधर घूमने वाला
संस्कृत: पर्याय: जङ्गम, चर, त्रस, इङ्ग, चराचर

📚 अमरकोश में:
• चलने वाला (जंगम) (३.१.७३) — पर्याय: जंगम, चर, त्रस, इंग, चराचर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

चरिष्णु (स्त्रीलिङ्ग)

जंगम, सक्रिय, इधर उधर घूमने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचरिष्णुःचरिष्णूचरिष्णवः
द्वितीयाचरिष्णुम्चरिष्णूचरिष्णूः
तृतीयाचरिष्ण्वाचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभिः
चतुर्थीचरिष्णवे / चरिष्ण्वैचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभ्यः
पञ्चमीचरिष्णोः / चरिष्ण्वाःचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभ्यः
षष्ठीचरिष्णोः / चरिष्ण्वाःचरिष्ण्वोःचरिष्णूनाम्
सप्तमीचरिष्णौ / चरिष्ण्वाम्चरिष्ण्वोःचरिष्णुषु
सम्बोधनहे चरिष्णोहे चरिष्णूहे चरिष्णवः

अर्थ: जंगम, सक्रिय, इधर उधर घूमने वाला
संस्कृत: पर्याय: जङ्गम, चर, त्रस, इङ्ग, चराचर

📚 अमरकोश में:
• चलने वाला (जंगम) (३.१.७३) — पर्याय: जंगम, चर, त्रस, इंग, चराचर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

चरिष्णु (नपुंसकलिङ्ग)

जंगम, सक्रिय, इधर उधर घूमने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचरिष्णुचरिष्णुनीचरिष्णूनि
द्वितीयाचरिष्णुचरिष्णुनीचरिष्णूनि
तृतीयाचरिष्णुनाचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभिः
चतुर्थीचरिष्णुने / चरिष्णवेचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभ्यः
पञ्चमीचरिष्णुनः / चरिष्णोःचरिष्णुभ्याम्चरिष्णुभ्यः
षष्ठीचरिष्णुनः / चरिष्णोःचरिष्णुनोः / चरिष्ण्वोःचरिष्णूनाम्
सप्तमीचरिष्णुनि / चरिष्णौचरिष्णुनोः / चरिष्ण्वोःचरिष्णुषु
सम्बोधनहे चरिष्णु / हे चरिष्णोहे चरिष्णुनीहे चरिष्णूनि

अर्थ: जंगम, सक्रिय, इधर उधर घूमने वाला
संस्कृत: पर्याय: जङ्गम, चर, त्रस, इङ्ग, चराचर

📚 अमरकोश में:
• चलने वाला (जंगम) (३.१.७३) — पर्याय: जंगम, चर, त्रस, इंग, चराचर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें