🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:12:36 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

चर्त्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचर्त्यःचर्त्यौचर्त्याः
द्वितीयाचर्त्यम्चर्त्यौचर्त्यान्
तृतीयाचर्त्येनचर्त्याभ्याम्चर्त्यैः
चतुर्थीचर्त्यायचर्त्याभ्याम्चर्त्येभ्यः
पञ्चमीचर्त्यात् / चर्त्याद्चर्त्याभ्याम्चर्त्येभ्यः
षष्ठीचर्त्यस्यचर्त्ययोःचर्त्यानाम्
सप्तमीचर्त्येचर्त्ययोःचर्त्येषु
सम्बोधनहे चर्त्यहे चर्त्यौहे चर्त्याः

अर्थ: —
English: √ चृत्, Pāṇ. iii, 1, 110.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

चर्त्य (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचर्त्यम्चर्त्येचर्त्यानि
द्वितीयाचर्त्यम्चर्त्येचर्त्यानि
तृतीयाचर्त्येनचर्त्याभ्याम्चर्त्यैः
चतुर्थीचर्त्यायचर्त्याभ्याम्चर्त्येभ्यः
पञ्चमीचर्त्यात् / चर्त्याद्चर्त्याभ्याम्चर्त्येभ्यः
षष्ठीचर्त्यस्यचर्त्ययोःचर्त्यानाम्
सप्तमीचर्त्येचर्त्ययोःचर्त्येषु
सम्बोधनहे चर्त्यहे चर्त्येहे चर्त्यानि

अर्थ: —
English: √ चृत्, Pāṇ. iii, 1, 110.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें