🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:15:33 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

चिह्न (नपुंसकलिङ्ग)

निशान, धब्बा, छाप, प्रतीक, कुलचिह्ना, बिल्ला, लक्षण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचिह्नम्चिह्नेचिह्नानि
द्वितीयाचिह्नम्चिह्नेचिह्नानि
तृतीयाचिह्नेनचिह्नाभ्याम्चिह्नैः
चतुर्थीचिह्नायचिह्नाभ्याम्चिह्नेभ्यः
पञ्चमीचिह्नात् / चिह्नाद्चिह्नाभ्याम्चिह्नेभ्यः
षष्ठीचिह्नस्यचिह्नयोःचिह्नानाम्
सप्तमीचिह्नेचिह्नयोःचिह्नेषु
सम्बोधनहे चिह्नहे चिह्नेहे चिह्नानि

अर्थ: निशान, धब्बा, छाप, प्रतीक, कुलचिह्ना, बिल्ला, लक्षण
संस्कृत: पर्याय: कलङ्क, अङ्क, लाञ्छन, लक्ष्मन्, लक्षण

📚 अमरकोश में:
• चिह्न के नाम (१.३.१९) — पर्याय: कलंक, अंक, लांछन, लक्ष्म, लक्षण
• लिंग (३.३.३१) — पर्याय: जननेन्द्रिय
• व्यंजन (३.३.१२३) — पर्याय: कढ़ी, अंग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें